سه شنبه ٠٣ اسفند ١٣٩٥

  

 
ايران|اسلام|زبان و ادبيات فارسی|تماس با ما|نقشه سايت|Español
عنوان
ایران
برج آزادی
ورود
نام کاربری :   
کلمه عبور :   
[عضویت]
اشتراک خبرنامه
نام :   
ایمیل :   
 
شناسه هاي ايراني موجود در برگردان اسپانيايي كليله و دمنه
ماريا خسوس لاكارا
دانشگاه ساراگوسا
 
1ـ رسيدن داستانهاي شرقي به اسپانيا
ادبيات تخيلي در اواسط قرن سيزدهم با ترجمه برخي آثار شرقي به اسپانيا رسيد. دو مجموعه از اين آثار از طريق جهان عرب به اسپانيا رسيد اگر چه داستانهاي آن به جهان عرب تعلق نداشت. اين دو مجموعه عبارت از كليله و دمنه و سندباد مي باشد. در تاريخي ناشناخته كتابي هندي تحت عنوان Barlaam و Josefat نيز از طريق لاتين به زبان اسپانيائي ترجمه گرديد كه عليرغم ظاهر مسيحي آن، بوضوخ ارتباطش با دو كتاب قبلي مشخص مي شود. با آنچه ذكر شد مي توانيم نتيجه گيري نمائيم كه اسپانيا اولين كشور غربي بود كه داشتانهاي شرقي به آن وارد شد و سپس به حد وسيعي در سطح اروپا مورد بهره برداري قرار گرفت. شرايط ويژه تاريخي شبه جزيره ايبريا و تماس مستقيم اين ديار با مسلمانان ، مسيحيان و يهوديان ، امكان بهره برداري از منابع شرقي را بصورت خودكار قراهم نموده بود. علاوه بر اين شرايط مذكور به احياي يك جنبش عظيم ترجمه آثار انجاميد كه در قرن 12 آغاز و در قرن 13 به اوج رسيد.
چگونگي انتقال و سير اولين اثر كاملاٌ مشخص است. اصل كليله و دمنه هندي و عبارت از مجموعه داستانهايي است كه برهمان ها براي موعظه مورد استفاده قرار مي دادند. هسته مركزي اين اثر كه تقريباٌ نصف مجموعه را تشكيل مي دهد شامل پنج كتاب است كه Panchatantra نام دارد و در قرن نهم تدوين شده است. در قرن يازدهم يعني در دوران خسرو اول (579-531) اين اثر به زبان پهلوي ترجمه و برخي فصول از منابع سانسكريت بدان اضافه شد. (به عنوان مثال Mahabharata ). اين ترجمه فارسي كه همانند بخش اعظمي از ادبيات دوره ساساني مفقود گرديد- اساس ترجمه هاي بعدي قرار گرفت. البته تغييراتي توسط ابن مقفع (756-720) كه يك ايراني مسلمان شده بود، در آن صورت گرفت. همين اثر ابن مقفع كليله و دمنه را به زبان عربي ترجمه كرد. اين ترجمه، از قديمي ترين ترجمه هايي است كه بصورت كامل نگهداري مي شود و در جهان اسلام مورد قبول همگاني قرار گرفت. ترجمه هاي اروپايي كليله و دمنه از طريق ترجمه عربي ابن مقفع صورت گرفت و ترديدي نيست كه ابن مقفع وظيفه خود را به صورت كامل انجام داد و داستانهاي كتاب را با فضاي اسلامي – عربي دوران خود همگون ساخت. ابن مقفع همچنين يك مقدمه و يك فصل به كليله و دمنه افزود. در سال 1251 ، آلفونسوي دهم فرمان ترجمه كليله و دمنه را به زبان اسپانيائي صادر كرد. كتاب به بهترين وجه ترجمه گرديد. در ترجمه اسپانيائي كتاب ، عناصر سانسكريت تحت نفوذ فرهنگ ايراني-عربي قرار گرفته بود و ديگر خوانندگان قادر به شناخت اختلافات فرهنگي ميان اعراب و ايرانيان نمي شدند.

2- نحوه انتقال كليله و دمنه به ايران
در كليله و دمنه دو پيشگفتار وجود دارد كه به صورت رمان چگونگي انتقال اين اثر هنري هند به ايران بازگو مي شود. اين دو پيشگفتار از آنجا كه داراي عناصر فرهنگي ايراني است بيشتر از ديگر فصول كتاب ، در اين مقاله مورد بررسي قرار خواهد گرفت. با اين حال قبل از آغاز بررسي ذكر چند مورد ضروري است. در كليله و دمنه تشخيص عناصر واقعي و عناصر اسطوره اي به سادگي امكانپذير نيست. همانطور كه قبلاٌ ذكر كرديم، ترجمه پهلوي كتاب مفقود گرديده و نسخه سوري كتاب فاقد يكي از دو پيشگفتار است. ترجمه عربي كتاب در دست نويس هاي متعدد صورت گرفته و بسيار دير به دستمان رسيده است. اكنون با توجه به مشكلات قيد شده ، به بررسي دو پيشگفتار با توجه به ترجمه اسپانيائي آن مي پردازيم.

1-2- سفر برزويه
در پيشگفتار اول نحوه انتقال كليله و دمنه از سرزمين مادري خويش يعني هند به ايران بصورت زمان توصيف مي شود. در اين زمان، شخصيتي به نام برزوبويه خلق مي شود. او فردي دانا و سياحي خستگي ناپذير است كه شناخت و تجربيات خود را براي نسلهاي بعدي باقي مي گذارد. در پيشگفتار دوم، زندگي خود را به زبان شخص اول بيان نموده و از طريق آن مي توانيم با شخصيت او آشنا شويم. شخصيتي كه با بحرانهاي متفاوت درگيري بوده و باعث مي شود كه پزشكي را رها نموده و به مذهب روي آورد اما سرانجام مذهب را هم رها كرده و به ماديات پناه مي برد. اين پيشگفتار شامل سه داستان است كه «دزد و نور ماه» ، «معشوقي كه به دست شوهرش افتاد» و «تاجري كه به شنيدن آوازها سرگرم شد» نام دارند. هر سه دست نويس كليله و دمنه اين سه داستان را بدون اختلافات عمده اي نقل مي كنند. دو دست نويس كامل وجود دارند كه آنها را «الف» و «ب» نام مي گذاريم. اين دو دست نويس از يك متن عربي ترجمه شده است و تنها اختلاف آنها در نام پادشاه ايراني (الف: Sirechuel ب: Dexerbe ) و در پايان اتوبيوگرافي مي باشد، چرا كه در متن «ب» داستاني ديگر تحت عنوان «حكايت خطرات جهان» نقل شده است. دست نويس سوم كه كامل نيست (پ) از متني عبري ترجمه شده است. اين متن توسط يعقوب بن الازا به زبان عبري ترجمه شده بود و عليرغم برخي اشكالات به دو دست نويس قبلي شباهت دارد. در اين دست نويس نيز برخي نام ها تغيير يافته اند (پادشاه Anosroni bure نام دارد و برزويه پزشك است). همچنين حكايت دوم (معشوقي كه به دست شوهرش افتاد) نقل نگرديده است. در هر سه دست نويس ، ابتكار سفر از جانب برزويه مي باشد زيرا او شنيده بود كه در كوهستاني در هند ، گياهاني رشد مي نمايد كه موجب احياي مردگان مي شود. در مقابل اصرار برزويه، پادشاه به او اجازه سفر به هند را مي دهد. همچنين ابزار و وسائل مورد نيازش را در اختيار او قرار مي دهد. برزويه بزودي به اشتباه خود پي مي برد. داناياني هندي به او مي گويند كه آنچه خوانده است ، درست مي باشد اما تفسير او غلط بوده است. به او مي گويند: آن گياهاني كه حيات ابدي را موجب مي شوند ، كتبي است كه دانايي را افزايش مي دهد و يكي از اين كتب كليله و دمنه است. برزوبويه كتاب را پيدا كرده و پس از ترجمه آن ، به ديار خويش باز مي گردد.
در كتاب «تاريخ كل آلفونسي»داستان اين سفر به شكل ديگري نقل شده كه بر محتويات آن تأثير گذارده است (كتاب هفتم ، فصل چهل و يكم) . ابتكار آغاز سفر به نقل از اين كتاب ، از سوي برزويه نبود بلكه پادشاه ايران او را به انجام اين سفر ترغيب مي نمايد. وقتيكه برزويه به هند مي رسد، با استفاده از گياهان تلاش به احياي اموات مي نمايد اما با شكست روبرو مي شود. او اين عمل را در مقابل پادشاه هند نيز تكرار مي نمايد اما سرانجام پادشاهي ديگر معناي واقعي دانستني هاي برزويه را برايش بازگو مي نمايد. در رساله آلفونسي، دانائي معادل حياتي جديد دانسته شده در صورتيكه اين مسئله در ديگر نسخه هاي كليله گفته نشده است.
در سال 1493 ، در شهر ساراگوسا و در چاپخانه Pablo Hurus ، نسخه جديدي از كليه و دمنه منتشر مي شود. اين ترجمه اسپانيائي از روي يك نسخه عبري قرن سيزدهم كه به Joel نسبت داده مي شود، صورت گرفت و اندكي بعد توسط Juan Capua به لاتين ترجمه شد. در اين نسخه نيز برزويه پزشك، سفر خود را براي جستجوي گياهان به هند آغاز مي نمايد.

2-2- سفر برزويه به نقل از نسخه هاي عربي
دست نويس هاي متعدد كه از ترجمه عربي انجام شده توسط ابن مقفع نگهداري مي شود، داراي تفاوت هاي بسياري است. اين تفاوت ها به دليل علاقه مردم كه داستانهاي كليله و دمنه بود و مانع از اين گرديد تا نقدي راجع به اين اثر تدوين گردد.
قديمي ترين دست نويس كه در استامبول نگهداري مي شود مربوط به قرن سيزدهم مي باشد.(پانصد سال پس از ترجمه آن!) متن اين دست نويس توسطAzzam كه بهترين عرب شناس محسوب مي شود ، تهيه گرديده است. همين متن توسط A.. Miquel به فرانسوي و توسط A.Barruso M.Cassarino به ايتاليائي ترجمه شده است. در اين متن نيز ابتكار سفر به پادشاه ايران نسبت داده شده و قيد گرديده كه پادشاه از وجود يك كتاب در هند با خبر گرديدكه در ان از طريق حيوانان ، هنر حاكميت آموزش داده مي شود. خود پادشاه برزويه را براي انجام اين مأموريت محرمانه انتخاب مي نمايد. برزويه با همكاري دانائي هندي به كتاب دسترسي پيدا كرده، با ذكاوت تمام نسخه اي از آن تهيه كرده سپس آن را ترجمه و به ايران باز مي گردد. كتاب در مقابل اعضاي مجمع دربار خوانده مي شود و همگان آن را مورد تحسين قرار ميدهند. پادشاه سپس هداياي بسياري را به برزويه مي دهد اما بروزيه از گرفتن هدايا امتناع مي ورزد و درخواست مي نمايد كه وزير بزرگمهر نامه اي در سفارش او بنويسد و اسم وي در آغاز اثر قيد شود. پس از پايان كار وزير تمام اثر را در مقابل يك مجمع مي خواند.

3-2- سفر برزويه به نقل از شاهنامه
اگر چه ترجمه پهلوي كليله و دمنه در دسترس نيست اما در كتاب مشهور شاهنامه، از ابوالقاسم فردوسي، (كتاب پنجم) گزارشي از سفر برزويه را داريم. در اين كتاب آمده است كه ببرزويه پزشك به حضور پادشاه مي رسد و مي گويد از اين كتب بوجود گياهي در هند آگاه شده است كه در صورت بدست آوردن اكسير آن قادر به احياي اموات مي باشد. پس از رفتن به هند، همه گياهان كوهستاني را امتحان مي نمايد اما در تجربه خود موفق نمي شود. سرانجام به دانائي در هند مراجعه مي نمايد كه راز پنهان آنچه را خوانده است ، برايش بازگو مي نمايد. برزويه به حضور پادشاه هند مي رسد و درخواست كليله را مي نمايد اما پادشاه از دادن كتاب خودداري نموده و تنها كتاب را به او امانت مي دهد. برزويه هر شب فصلي از كتاب را خوانده و آن را در خاطره مي نمايد. هر روز صبح كه كتاب را به پادشاه تحويل مي داد به صورت مخفي آنچه در خاطره داشت مي نوشت. هنگاميكه به ايران بازگشت، پادشاه كليه خزانه دربار را به او مي دهد. اما او تنها يك لباس سلطنتي را انتخاب مي كند و از پادشاه مي خواهد كه وزير فصلي از كتاب را به سرگذشت او اختصاص داده و در ابتداي كتاب قرار دهد.

4-2- شباهتها و اختلاف ها
نسخه هاي مختلف كه مورد بررسي قرار گرفت، در عناصري اساسي اختلاف دارند. در نسخه اي كه در اسپانيا مورد مطالعه قرار مي گرفت، برزويه كتابهاي بسياري را به عنوان هديه دريافت مي كند كه در ميان آنها كليله نيز وجود داشت. اين حكايت كاملاٌ با آنچه در نسخ عربي و شاهنامه فردوسي آمده است ، تفاوت دارد.
محققين بيشماري از جمله F.Blois معتقدند اگر به قرائن تاريخي توجه نمائيم، كتابي به نام كليله در هند وجود نداشته و برزويه صاحب ايت اثر بوده كه از عناصر فرهنگي هند در خلق اثر خود استفاده نموده است. در نتيجه كشف كليله در هند تنها يك نوع واپسگرائي تاريخي است.
جستجوي گياه جادوئي كه در نسخ اسپانيائي و شاهنامه قيد شده تنها در برخي دست نويس ها ي عربي ذكر شده است. با اين حال چنانچه بعداٌ به آن اشاره خواهيم كرد، قدمت جستجوي جاودانگي براي انسان ، تفكري بسيار قديمي تر از دوران برزويه بوده و با آنچه در نسخ عربي آمده است در تضاد مي باشد.

3- ماجراي برزويه به عنوان نخستين سفر
ماجراي برزويه بازتاب يك ماجراي هميشگي است بدين معنا كه شخصي ناراضي(همانگونه كه در فصل دوم به آن اشاره مي كند). با سفر خود به دنبال پيدا كردن راه حلي براي يكي از بزرگترين مشكلات بشري است كه عبارت از امراض و مرگ مي باشد. جستجوي گياهاني قادر به احياي اموات و يا اكسير جواني در حكايت مورخ عرب الطبري نيز آمده است. به گفته طبري بدوي ها، امپراطور ايران را مورد حمله قرار مي دهند تا به گياهاني كه بدون آن قادر به ادامه حيات نبودند، دست يابند. شباهت در اين دو داستان چندان تعجب آور نيست چرا كه در غالب انديشه هاي مذهبي انسانهاي نخستين، جوهر زندگي و يا اكسير جوانيي در گياهان جستجو مي شد.
اينگونه سفرهاي اسطوره اي تنها به دو صورت پايان مي يافتو غالب جستجوكنندگان يا شكست خورده باز مي گشتند و يا برخي از آنان پيروزمندانه به ديار خود وارد مي شوند. پيروزي يا شكست در اينگونه سفرها بستگي كامل به اهداف اوليه سفر داشت. برزويه شكست خورده بازنگشت بلكه او قرباني طاهر اطلاعات خود گشته بود. او با تكيه بر آنچه مطالعه كرده بود. بدنبال اكسير جواني مي گشت در صورتيكه بايد به معناي واقعي اطلاعات خود پي مي برد و اين درست چيزي است كه خوانندگان كليله و دمنه بايد از آن پرهيز نمايند يعني تنها به ظاهر آن اكتفاد ننمايند.
قياس ميان دانائي و حيات ابدي در تمامي ادبيات آن دوره جلوه گر است. دليل اين قياس بر اين است كه دانائي به انسان غنا مي بخشد و علاوه بر اين انسان دانا از طريق آموزشهاي خود مي تواند ديگران را هشيار نمايد. بويژه اينكه انسان دانا با باقي گذاردن اثرات خود (شفاهي و كتبي) براي ابد زنده خواهد ماند.
به لطف فلاسفه هند بروزيه پيروزمندانه به كشور خود بازگشت و با خود مقدار زيادي كتاب از جمله كليله و دمنه را به همراه آورد.

4- سرگذشت برزويه پزشك
در فصل دوم كتاب نيز ميان ترجمه قرون وسطائي كتاب به زبان اسپانيائي و دست نويس هاي عربي، اختلافاتي را مشاهده مي نمائيم. اما اين بار حكايت شاهنامه با نسخه هايي عربي انطباق دارد. ترجمه اسپانيائي سفر، به بيوگرافي شخصيت داستان از زبان خود او مي پردازد. اما در نسخ ديگر، شخصيت وزير پادشاه ايران، بزرگمهر در كنار برزويه قرار مي گيرد. نقش بزرگمهر ا ضافه نمودن فصلي در كتاب در مورد سرگذشت برزوبويه است زيرا بدين طريق برزوبويه قصد داشت به حيات ابدي دست يابد.
در نسخه اسپانيائي فصول 1 و 2 با حضور برزويه در هم ادغام شده اند. با يك بررسي اجمالي مي توانيم نتيجه گيري نمائيم كه اين ادغام تنها اقدام دو فصل يك كتاب نيست. بلكه برزوبويه پس از سفر به هند، سفري را به داخل خويش آغاز مي نمايد. سفري به سوي علم و معرفت كه حيات واقعي در آن نهفته است. در اين دو فصل، تكامل حياتي برزوبويه توصيف گرديده بنحوي كه از پزشكي كالبدي به پزشكي معنوي و روحاني روي مي آورد. ماجراي اولين سفر كه به سوم شخص تعريف شده است، كليد درك تغييرات روحي او مي باشد. پس از شكست در پيدا كردن گياه مورد نظر ، برزوبويه از پزشك به فييلسوف تبديل مي شود و به جاي شفاي جسم به شفاي روح مي پردازد. آنچه قبلاٌ به صورت سوم شخص مطالعه مي كرديم به اول شخص تبديل شده و چشم اندازي اتوبيوگرافي دارد.
تنهائي مطالق برزويه در فصل دوم كشف مي گردد. والدين، اساتيد، كتب و…. به كنار گذارده مي شود.او به تنهايي بايد بهترين راه را جستجو و انتخاب نمايدو در نتيجه برزويه مي داند كه خود او بهترين مشاور خويش بوده و به همين دليل با خود به گفتگو نمي پردازد. اين مسئله باعث شده كه بسياري از محققين در مورد مذهب ابن مقفع به بحث و جدل بپردازند. برخي مانند Gabrieli او را مزدائي مسلمان شده با افكاري التقاطي مي دانند. T.Noldeke ، ابن مقفع را نويسنده اين فصل كتاب مي دانند كه افكار خود را با شخصيت برزوبويه به رشته تحرير در آورده است. اما عده اي ديگر معتقدند كه ابن مقفع تنها ترجمه آن را از زبان پهلوي به عربي انجام داده است. برخي فرضيات جديد از همين آخرين نظريه حمايت كرده و آن را داستانهايي خلق شده در دربار حسرو مي دانند. بسياري از محققين برجسته دليل اين امر را فضاي روشنفكري حاكم در دربار ايران در قرن ششم مي دانند كه با عقائد فلسفي يونان و سيل انديشه هاي هند به مرحله اوج رسيده بود.
اين فصل كتاب با بدبيني بزرگي همراه است و تأمل راجع به ضعف انسان و ترديد راجع به آينده او از اين بدبيني سرچشمه مي گيرد. پس از يك بررسي عقلي مشاهده مي كنيم كه هيچ مذهبي پاسخي رضايت بخش به اين مشكل بشري نمي دهد. لذا برزويه پزشك راه زهد را در پايان اختيار مي كند كه بسيار به انديشه هندي نزديك مي باشد. محققين براي اثبات مدعاي خود قطعاتي ديگر از داستان Barlaam و Josefat را نقل مي نمايند كه رابطه ميان آنها چندان اتفاقي نيست. لازم به يادآوري است كه هر دو فصل با تشبيه «حكايتخطرات جهان» پايان مي پذيرد.

نتيجه گيري
هر دو فصل مورد بررسي قرار گرفته با يك موضوع سنتي در ادبيات ابتدائي شرق سروكار داردكه عبارت از سلامت جسم و روح و يا اهميت دانائي براي رستگاري انسان مي باشد. اين موضوع در آثار متفاوتي مورد توجه قرار گرفته و در مناطق مختلف شرقي به آن اشاره شده اما اكثريت آنها در ايران و از طريق جهان عرب به اروپا رسيده است. بدين ترتيب مي توانيم ارتباط ميان كليله و دمنه ، Barlaam ، سندباد، رمان اسكندر يا داستان ريشه شطرنج را كشف نمائيم. حتي بايد كتاب كليله و دمنه را اثري ايراني دانسته و آن را مرتبط با افضاي فرهنگي دربار خسرو بدانيم.
اسپانيا به دليل شرايط تاريخي در قرون وسطا به بخش عمده اي از اين آثار شرقي دسترسي پيدا مي نمايد. نسخه هاي اسپانيائي موجود امروزه به شاهدي منحصر به فرد براي ايجاد نظم در مسير ترجمه آثار مذكور تبديل شده اند. به دليل فقدان نسخه پهلوي، نگهداري غيركامل نسخهع سوري و عدم هماهنگي ميان نسخه هاي عربي ، اهميت نسخه اسپانيائي امروزه دو چندان شده و مي تواند شاهدي بر تأثيرات فرهنگي ايران در جهان غرب باشد.

 
Alfonso el Sabio, General Estaria. Primera parte, ed. A. G. Solalinde, Madrid, Centro de Estudios Históricos, 1930.
Abdala Benalmocqffa: Calila y Dimna, introduccion, traduccion y notas de M. Villegas, Madrid, Alianza, 1991.
Bocados: Bocados de oro. Kritische Ausgabe des altspanischen Textes, ed. M. Crombach, Bonn, Romanistische Versuche und Vorarbeiten, 1971.
Borruso, A. y M. Cassarino, Ibn al-Muqqffa’: II libro di Kalila e Dimna, Roma, Salemo Editrice, 1991 (trad. Al italiano de la ed. De Azzam).
Calila e Dimna, ed J.M. Cacho Blecua y M.a J. Lacarra, Madrid, Cl?sicos Castalia, 1984.
El libro de los Cien Capitulos, ed. A. Rey, Bloomington, Indiana University Press, 1960.
Khawam, R. R., ‘Abdallah Ibn al-Mouqaffa’. Lef les aventures de lilaetüimna, Paris, Maisonneuve, 1985.
Lacarra, M” J., «Un fragmento inédito del Calila e Dimna (Ms.P)», El Crotalin. Anuario de Filologia Española, 7(1984), 679-706. Sity Pressof Kentucky, 1971.
Lacarra, M* J., «Un fragmento inédito del Calila e Dimna (Ms.P)», El Crotalin. Anuario de Filologia Española, /(1984), 679-706.
The Libro de ?os buenos proverbios: A Critica! Edition, ed de H. Sturm, Lexington, The University Pressof Kentucky.
Miquel, A., Le livre de Kalila et Dimna, Paris, Klincksieck, 1957.
Tschatantra. Fünf Bücher indischer Fabeln, Marchen una ErzahJungen. Ata dem Sanskrit Ubenetzt mit Einleitung und Anmerkttngen i. Benfey, Leipzig, 1859, 2 vols. (Georg Olms Veriag, 1966).
Blois, Franpois de Burzoy’s Voyage to India and the Origen of the Book of Kalilah wa Dimnah, Londres, Rqyal Asiatic Society, 1990.
Cassarino, Mirella, L aspetto morale e religioso nell opera di Ibn al-Muqaffa’, Catanzaro, Rubbetino, 2000 (Medioevo Romanzo e Oriéntale, Studi, 11).
Christensen, A., «La légende du sage Buzurjmihr», Acta Orientalia, VI11(1950), 81-128.
Corriente, F., «Dos elementos folkloricos comunes en la version eti?pica de la leyenda de Alejandroy la literatura arabe», Al-Andalus, 32 (1967), 221-229.
* منابع :
 
جستجو
جستجوی پیشرفته جستجوی وب
تازه ها
پرچم مقدس ایران

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری

سازمان فرهنگ و ارتباطات

شورای عالی ایرانیان خارج از کشور

امور فرهنگی ایرانیان خارج از کشور

مجله دنیای ایرانی

گسترش زبان فارسی

آموزش زبان فارسی ویژه کودکان

سايت آموزش زبان فارسي

شبکه جهانی جام جم

شبکه بین المللی تلویزیونی آی فیلم

رادیو ایران

میراث فرهنگی ایران

پیک دوستی
نظرسنجی
این وب سایت در اطلاع رسانی برنامه های رایزنی چه اندلزه مفید است؟

خیلی زیاد
زیاد
کم

آمار بازدیدکنندگان
بازدید این صفحه: 5366
بازدید امروز : 113
بازدید این صفحه : 1792655
بازدیدکنندگان آنلاين : 6
زمان بازدید : 1.2500